ΘΟΥ ΒΟΥ

Μαΐου 4, 2011

Είναι στιγμές που ο πόλεμος σταματά για μια στιγμή

Οι πόλεμοι των τεσσάρων τοίχων

Οι πόλεμοι της πλατείας, του δρόμου, των χαρακωμάτων

Είναι η στιγμή μιας σύντομης ανακωχής αλλά όχι καταμέτρησης απωλειών ή πολεμοφοδίων, απλά ένας βλεφαρισμός που κερνάει μια αυταπάτη ειρήνης

Μισή παύση σε ένα θορυβώδες μέτρο

Μετράω τον Γκοντάρ, τον Οικονομίδη, τον Φελίνι, την ιλιγγιώδη και εύγλωττη ανταρκτική της Τίλντα Σουίντον, την σπλαχνική ερημιά της Μόνικα Βίτι, το ανείπωτο γκάτερ μεγαλείο της Μελίνας

Όμως η εικόνα που με εκβιάζει είναι η στιγμή που ο πόλεμος σταματούσε μπροστά σε μια ασπρόμαυρη τηλεόραση Κυριακή μεσημέρι -γιατί έτσι τον έμαθε η γενιά μας τον καλό μας άνθρωπο

Το χάος έκλεινε. Το χάος θα κλείνει για λίγο

Είναι η συν-εννόηση που σαν νευτωνικό μήλο μοιάζει να δίνει λύσεις στο άλυτο

Κι αν η αλήθεια έρχεται με τις τομές και τις αναχωρήσεις για το απερπάτητο, αυτή η διαδρομή γίνεται βασταχτή εν κοινωνία με την συν-εννόηση των μερών που σε κανένα άλλο πεδίο δε φαίνεται ότι μπορούν να συναντηθούν εκτός από την αναστοχαστική φάρσα ενός Θου Βου. Αυτή η φάρσα που πληγώνει με την συνεχή υπόρρητη υπόμνηση για το ποιά είναι η πατρίδα όλων μας: το παιχνίδι, η παιδική ζαβολιά, η παραδοχή πως όλα θα (πρέπει) είναι καλά όταν τελειώσει ο πόλεμος με τα ξύλινα σπαθιά γιατί αυτό επιτάσσει η ανθρώπινη κατάσταση

Εκεί που η φάρσα της Βασιλειάδου έμοιαζε να γίνεται σκληρά καταφατική προς την κυρίαρχη αφήγηση και ταυτόχρονα αρκούντως queer για το κοινό γούστο, και εκεί που ο Βέγγος εξαργύρωνε την χαλαρότητα του κοινού της φάρσας του ’60 για να ‘διδάξει’ το καρδιακό κοινωνικό σινεμά του του ’80, εκεί βρίσκεται η ουλή από τα ράμματα μιας πληγής που με πονάει όποτε ο καιρός γίνεται δύσκολος

Αντίο Θανάση ποιητή γεφυρών, θεματοφύλακα της λαϊκής συναισθηματικής νοημοσύνης μας

Ο Κυνόδοντας έφτασε στη πεντάδα των Όσκαρ για την καλύτερη ξενόγλωσση ταινία, μια σπουδαία επιτυχία παρά το ότι όπως ήταν αναμενόμενο δεν κέρδισε το βραβείο. Αυτό αποτέλεσε μια εξαιρετική photo oportunity στο κυανόλευκο χαλί που στρώνουν τα βαμπίρ της δόξας όταν μυριστούν προβολή. Είναι οι ίδιοι που αν η ταινία δεν είχε αυτή την διεθνή πορεία θα τη λοιδωρούσαν χαλαρά, ενώ τώρα τη προσφέρουν μαζί με τα σκατά που εκδίδουν και ονομάζουν εφημερίδα. Για κάθε εκδότη Θέμο το κινηματογραφικό γεγονός είναι ο διαγκωνισμός να εκμεταλλευτούν πρώτοι αυτή την photo oportunity και να απλώσουν την φρικαλέα υπόστασή τους στον προβολέα. Το φιλμ από μόνο του είναι μια μηδαμινή λεπτομέρεια. Φυσικά προσπάθησαν να ισοπεδώσουν κάθε αιχμή της ταινίας με επιφανειακές αναφορές και παρουσιάσεις επιπέδου οπισθοφύλλου βιντεοκασέτας του ’80.

Ας τελειώνουμε με αυτό: Ο Κυνόδοντας δεν είναι ένα οικογενειακό δράμα. Είναι μια πολιτική αλληγορία. Όποιος επιμένει στο πρώτο, απλά διαστρέφει τη (καλλιτεχνική) γλώσσα ακριβώς όπως κάνουν και οι γονείς στη ταινία και με το ίδιο κίνητρο: τη διαιώνιση της εξουσίας τους στο σχιζοφρενικό τους status quo.

Δημοσιεύω και πάλι την ανάγνωση της ταινίας που είχα κάνει μετά την πρώτη εμπορική προβολή της το φθινόπωρο του 2009:

https://raresteak.wordpress.com/2009/11/03/dogtooth/

—————————————————————————

Το περίμενα. Το βραβείο στις Κάνες και η συνακόλουθη πορεία του Κυνόδοντα έφεραν στις αίθουσες μαζί με τα χλωρά και τα ξερά. Από το Μάιο τα εθνικά στήθια φουσκωμένα με περηφάνια γρήγορα ξεφούσκωσαν μόλις κατάλαβαν την ωρολογιακή βόμβα που είχε τοποθετήσει ο Λάνθιμος στο κουκούτσι του raison d’etre τους. Η ουσιωδώς αναρχική τέχνη του σκηνοθέτη -όπως θα έπρεπε να είναι και κάθε τέχνη- ήταν έτοιμη να λοιδορηθεί από κάθε έτοιμη, φτασμένη, κατεστημένη ή διαμορφούμενη δομή σχέσεων. Ο άξονας των γενεών, πρωταγωνιστής και στον περασμένο Δεκέμβρη, ήταν εκεί.

Κάθε φορά που ένας έλληνας καλλιτέχνης της γενιάς μου, των 30 something ή something more δηλαδή, καταφέρνει να αρθρώσει μια αξιόλογη καλλιτεχνική πρόταση αισθάνομαι ότι κινεί τον φθόνο μεταμφιεσμένο σε μήνιν κατά παντός από τις προηγούμενες κατσικωμένες γενιές. Αυτοί οι απίθανοι τύποι γύρω στα 50 και μετά ξεδιπλώνουν όλα τα μνησίκακα επαρχιωτικά σύνδρομά τους για μια γενιά που μοιάζει να φταίει που στην πρώτη εφηβεία της είδε το τείχος να πέφτει σε έγχρωμη τηλεόραση και το MTV να καταλαμβάνει τα άγουρα όνειρά της. Ήταν αυτά ακριβώς ερεθίσματα που θα ατσάλωναν την κριτική που ασκεί η γενιά μου εναντίον τους. Οι πενηντάρηδες είναι οι πραγματικοί νεόπλουτοι της ελληνικής κοινωνίας: αφού πρώτα το συκοφαντήσουν ξεζουμίζουν ένα κοινωνικό κράτος που θα αναγκαστούν οι επόμενες γενιές να θεραπεύσουν, υφαρπάζουν, μονοπωλούν και θεσμοθετούν τα μέσα παραγωγής και μέσα στην απύθμενη απληστία τους χρηματοδοτούν κάθε μορφή -αισθητική, ηθική και υλική- του κιτς μέσα στην δομική αγραμματοσύνη τους για τον τρέχοντα πολιτισμό των εικόνων.

Αυτή την δομική αγραμματοσύνη αναφορικά με την εικονική συμβολική οικονομία μοιάζει να προσομοιάζει και η άλλη κάστα των μετρίων συνομήλικων των νέων δημιουργών. Είναι μια πολυπληθής τάξη 30άρηδων, μια τάξη εγγράμματων αλλά μπερδεμένων από την αναντιστοιχία της ψυχολογικής φτήνιας τους και αυτού του πραγματικού ή εικονικού άφταστου που είναι cool, η οποία καταφάσκει στην εισαγωγή της εταιρικής κουλτούρας σε κάθε σφαίρα του δημόσιου και ιδιωτικού βίου. Αυτή είναι η νέα συμμαχία που διαμορφώνεται τώρα καθώς μιλάμε: ο Δεκέμβρης μοιάζει να χλόμιασε μέσα στις υπέρογκες προσδοκίες την ίδια στιγμή που οι 50άρηδες επαγγελματίες στον Ταχυδρόμο του Λαμπράκη πλασάρουν 19άχρονα ερπετά έτοιμα να φτύσουν κάθε αξιακό σύστημα στο δρόμο του να γίνουν golden boys & girls. Την ώρα που η αυτοκρατορία καταρρέει όχι μόνο δεν κάνει αυτοκριτική αλλά επιδίδεται στο παλιό hobby της αλαζονείας. Η μόνη νίκη του κυρίαρχου συγκροτήματος είναι ότι η ροχάλα των 19χρονων αλόγων κούρσας θα προσεδαφιστεί στα ίδια τους τα μούτρα -των 19χρονων- σαν αυτοεκπληρούμενη προφητεία: ολόκληρες γενιές καμένες στα power games των γονιών τους. Το εφιαλτικό σενάριο είναι, η πρώτη γενιά που θα ζήσει χειροτέρα από την προηγούμενη να είναι και η πρώτη που δεν θα προβεί σε κανενός είδους πατροκτονία. Το αισιόδοξο σενάριο είναι το αντάρτικο από κάθε μετερίζι, συμβολικό ή πραγματικό, να επαναφέρει τη ροή της ιστορίας. Προς αυτή την κατεύθυνση κινείται και ο κομβικός στην ελληνική ιστορία Κυνόδοντας του Λάνθιμου.

Η εν λόγω συμμαχία φιλισταίων επιστρατεύει όλο το φάσμα των λαϊκίστικων επιχειρημάτων από δήθεν ειδικούς:

‘πολύ κουλτούρα ρε παιδί μου, είναι προφανές πως ούτε που μπορεί να στήσει έναν χαρακτήρα’. Αραχνιασμένο επιχείρημα όσων μηρυκάζουν αφηγηματικές φόρμες και συνταγές και τρέμουν μήπως το σινεμά μετά από την νοικοκυροποίηση της ‘Πολίτικης Κουζίνας’ των ‘Νυφών’ και του ‘El Greco’ επιστρέψει στους auteurs και χαθούν οι χορηγίες. Βαθύτατα συντηρητική άποψη όσων έχουν ταυτίσει ανερυθρίαστα το σινεμά με το εμπόριο. Περίπου την ίδια άποψη άκουσα και στην εκπομπή του Τζίμη Πανούση, επιβεβαιώνοντας τον λούμπεν χαρακτήρα μιας βασανιστικά τετριμμένης δήθεν αναρχικής λαϊκότητας που υπηρετεί τα τελευταία χρόνια. [Μετά έπαιξε για νιοστή φορά ένα από τα περίπου 15 τραγούδια που τον ανέδειξαν στη δεκαετία του ’80 ως τον εθνικό αναρχικό μας]

‘πολύ βία και αναίτια πρόκληση’. Αυτό που δεν καταλαβαίνουν οι θεατές που διατυπώνουν αυτή την άποψη είναι πως η βία που αισθάνονται είναι η εσωτερικευμένη βία -αυτή που ταπεινώνει καθημερινά τις ψυχές τους- που καταφέρνει να εκμαιεύσει ο σκηνοθέτης. Σε αυτό το σημείο ο Λάνθιμός είναι αριστοτεχνικά σωκρατικός και τραγικός: ενώ η βία ως εικονογραφία στο πανί είναι τηρουμένων των αναλογιών περιορισμένη -σκέψου μια τυχαία αμερικανική ταινία δράσης σε prime time ελληνικού καναλιού και είναι βέβαιο πως θα έχει περισσότερη εικονογραφημένη βία- οι ροές των επανασημασιοδοτήσεων της βίας που διατρέχουν το φιλμ είναι απίστευτα ισχυρές. Εκεί βρίσκονται όλες οι ιστορίες βίας, καταπίεσης, διαστροφής και φασισμού που κρύβουν οι έλληνες νοικοκυραίοι.

‘από τα βίντεο κλιπ και τη διαφήμιση στο auteur cinema; Μήπως έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του;’. Λες και ο καλλιτέχνης ζει σε ένα παράλληλο σύμπαν που πλάθει κουλουράκια και τρώει μαρουλόφυλλα μέχρι να έρθει η σειρά του να κάνει πρωτοποριακή τέχνη. Είναι προφανείς οι θεοκρατικές δομές που βασανίζουν το μυαλό αυτών που διατυπώνουν τέτοιες κριτικές: ο καλλιτέχνης είναι ασκητής, η Τέχνη ιερό και οι υπόλοιποι αμαρτωλοί που περιγελούν την ασκητική των μοναχών. Η επαναστατική τέχνη γεννιέται μέσα στην Ιστορία και οι δημιουργοί της θα δουλέψουν με τα εργαλεία που τους προσφέρει η συγκυρία και όχι με κάποια θεία επιφοίτηση.

‘και εμένα με έδερνε ο μπαμπάς μου όταν ήμουν μικρή, γι’ αυτό ταυτίζομαι’. Αυτό το ακούσαμε στο διάλειμμα της προβολής από την πίσω σειρά. Αν έχεις τέτοιους θεατές τι να τους κάνεις τους εχθρούς; Τραγική η απαιδευσιά που  τα βλέπει όλα σαν κοινωνικά δράματα.

Είναι ασφαλές δείγμα ότι ένα έργο τέχνης είναι σπουδαίο, όταν ξεκινάς να μιλήσεις για αυτό και καταλήγεις να μιλάς για τη ζωή (σου) με τον τρόπο που έκαναν τα Cahiers du Cinema. Ο Λάνθιμος παραδίδει το φιλμικό έμβλημα της γενιάς του. Η κινηματογραφική γλώσσα του είναι μάλλον ένα παλίμψηστο, και κατά αυτό τον τρόπο είναι απολύτως συμβατική την ίδια στιγμή που είναι απολύτως πρωτοποριακή. Εδώ θα μπορούσαμε να κάνουμε ένα εξαντλητικό namedropping το οποίο θα ήταν μάλλον ανούσιο τελικά. [Αλλά σίγουρα θα ξεκινούσε από τον Παζολίνι και αμέσως θα ακολουθούσε ο Haneke (:-Ρ)]. Ο Κυνόδοντας δεν είναι μια ταινία για την υπερπροστατευτική ελληνική οικογένεια όπως λέγεται αβασάνιστα από κάποιους ταινιοθέτες. Είναι μια ταινία και για αυτή μεταξύ πολλών άλλων. Περισσότερο είναι μια ταινία για τον φασισμό ενάντια στον άνθρωπο ως κοινωνικό ον. Σε μια σκηνή της ταινίας βλέπουμε πως ακόμα και τα σκυλιά εν κοινωνία επιτυγχάνουν μια ανώτερη ποιότητα ουμανισμού και αντικομφορμισμού απ’ ότι οι άνθρωποι δομημένοι από τα γενοφάσκια τους κατά μόνας. Είναι το κρίσιμο εκείνο σημείο όπου η ταινία κάνει κουρέλι το θατσερικό motto που εξέθρεψε τους σημερινούς έλληνες (νέο-) ή (σόσιαλ-) φιλελεύθερους 50άρηδες: ‘there is not such thing as society’…yes there is and is coming to get you!

Πριν απ’ όλα ο Κυνόδοντας είναι εννοιολογικό σινεμά. Από τα σκηνικά και τη φωτογραφία μέχρι την αφηγηματική σύμβαση της διαστροφής της γλώσσας όπου υπάρχει αναφορά σε έναν ενδεχομενικό κόσμο απειλητικών για την φασιστική ομοιοστασία εξωτερικών ή εσωτερικών αναφορών. Μινιμαλιστικό και μετασυμβολικό. Αυτό το καθαρό σινεμά καταφέρνει να στηλιτεύσει τις αντινομίες της πραγματικότητας αγκαλιάζοντας μορφολογικά την ίδια την σχιζοειδή φύση της πραγματικότητας ως μεταφορά στο φιλμικό κείμενο.

!spoiler alert!

ΥΓ Στο αναπόφευκτο brainstorming μετά την προβολή της ταινίας η Gilletina μου πρότεινε έναν ευφυή συμβολισμό. Με κάποιες δικές μου προσθήκες είναι ο εξής: Για να χειραφετηθούμε πρέπει να σκοτώσουμε το ζώο που κρύβουμε μέσα μας (να πέσει ο κυνόδοντας). Αυτό το άγριο και ντροπιαστικό ζώο που άλλοτε γλύφει το χέρι του αφεντικού και άλλοτε το δαγκώνει σπασμωδικά. Αλλά όταν χειραφετηθούμε θα πρέπει να αναστήσουμε το ζώο (να μεγαλώσει εκ νέου ο κυνόδοντας) που ώριμο πια θα δαγκώνει την οποιαδήποτε προβαλλόμενη και προϊούσα εξουσία και αυθαιρεσία και δεν θα αυτοκανιβαλίζεται. Αυτό το δεύτερο μέρος μένει ανοιχτό στο διφορούμενο φινάλε της ταινίας. Είναι η πορεία από την βαρβαρότητα στην παιδεία και από την παιδεία στον ακτιβισμό και την επανάσταση. Οι ήρωες της ταινίας είναι ανεπαρκείς σε όλα αυτά και ο μοναδικός κυνόδοντας που πέφτει είναι μια τεχνητή βεβιασμένη διαδικασία που οδηγεί στην ήττα.

Share

dtooth

Το περίμενα. Το βραβείο στις Κάνες και η συνακόλουθη πορεία του Κυνόδοντα έφεραν στις αίθουσες μαζί με τα χλωρά και τα ξερά. Από το Μάιο τα εθνικά στήθια φουσκωμένα με περηφάνια γρήγορα ξεφούσκωσαν μόλις κατάλαβαν την ωρολογιακή βόμβα που είχε τοποθετήσει ο Λάνθιμος στο κουκούτσι του raison d’etre τους. Η ουσιωδώς αναρχική τέχνη του σκηνοθέτη -όπως θα έπρεπε να είναι και κάθε τέχνη- ήταν έτοιμη να λοιδορηθεί από κάθε έτοιμη, φτασμένη, κατεστημένη ή διαμορφούμενη δομή σχέσεων. Ο άξονας των γενεών, πρωταγωνιστής και στον περασμένο Δεκέμβρη, ήταν εκεί.

Κάθε φορά που ένας έλληνας καλλιτέχνης της γενιάς μου, των 30 something ή something more δηλαδή, καταφέρνει να αρθρώσει μια αξιόλογη καλλιτεχνική πρόταση αισθάνομαι ότι κινεί τον φθόνο μεταμφιεσμένο σε μήνιν κατά παντός από τις προηγούμενες κατσικωμένες γενιές. Αυτοί οι απίθανοι τύποι γύρω στα 50 και μετά ξεδιπλώνουν όλα τα μνησίκακα επαρχιωτικά σύνδρομά τους για μια γενιά που μοιάζει να φταίει που στην πρώτη εφηβεία της είδε το τείχος να πέφτει σε έγχρωμη τηλεόραση και το MTV να καταλαμβάνει τα άγουρα όνειρά της. Ήταν αυτά ακριβώς ερεθίσματα που θα ατσάλωναν την κριτική που ασκεί η γενιά μου εναντίον τους. Οι πενηντάρηδες είναι οι πραγματικοί νεόπλουτοι της ελληνικής κοινωνίας: αφού πρώτα το συκοφαντήσουν ξεζουμίζουν ένα κοινωνικό κράτος που θα αναγκαστούν οι επόμενες γενιές να θεραπεύσουν, υφαρπάζουν, μονοπωλούν και θεσμοθετούν τα μέσα παραγωγής και μέσα στην απύθμενη απληστία τους χρηματοδοτούν κάθε μορφή -αισθητική, ηθική και υλική- του κιτς μέσα στην δομική αγραμματοσύνη τους για τον τρέχοντα πολιτισμό των εικόνων.

d1

Αυτή την δομική αγραμματοσύνη αναφορικά με την εικονική συμβολική οικονομία μοιάζει να προσομοιάζει και η άλλη κάστα των μετρίων συνομήλικων των νέων δημιουργών. Είναι μια πολυπληθής τάξη 30άρηδων, μια τάξη εγγράμματων αλλά μπερδεμένων από την αναντιστοιχία της ψυχολογικής φτήνιας τους και αυτού του πραγματικού ή εικονικού άφταστου που είναι cool, η οποία καταφάσκει στην εισαγωγή της εταιρικής κουλτούρας σε κάθε σφαίρα του δημόσιου και ιδιωτικού βίου. Αυτή είναι η νέα συμμαχία που διαμορφώνεται τώρα καθώς μιλάμε: ο Δεκέμβρης μοιάζει να χλόμιασε μέσα στις υπέρογκες προσδοκίες την ίδια στιγμή που οι 50άρηδες επαγγελματίες στον Ταχυδρόμο του Λαμπράκη πλασάρουν 19άχρονα ερπετά έτοιμα να φτύσουν κάθε αξιακό σύστημα στο δρόμο του να γίνουν golden boys & girls. Την ώρα που η αυτοκρατορία καταρρέει όχι μόνο δεν κάνει αυτοκριτική αλλά επιδίδεται στο παλιό hobby της αλαζονείας. Η μόνη νίκη του κυρίαρχου συγκροτήματος είναι ότι η ροχάλα των 19χρονων αλόγων κούρσας θα προσεδαφιστεί στα ίδια τους τα μούτρα -των 19χρονων- σαν αυτοεκπληρούμενη προφητεία: ολόκληρες γενιές καμένες στα power games των γονιών τους. Το εφιαλτικό σενάριο είναι, η πρώτη γενιά που θα ζήσει χειροτέρα από την προηγούμενη να είναι και η πρώτη που δεν θα προβεί σε κανενός είδους πατροκτονία. Το αισιόδοξο σενάριο είναι το αντάρτικο από κάθε μετερίζι, συμβολικό ή πραγματικό, να επαναφέρει τη ροή της ιστορίας. Προς αυτή την κατεύθυνση κινείται και ο κομβικός στην ελληνική ιστορία Κυνόδοντας του Λάνθιμου.

d2

Η εν λόγω συμμαχία φιλισταίων επιστρατεύει όλο το φάσμα των λαϊκίστικων επιχειρημάτων από δήθεν ειδικούς:

‘πολύ κουλτούρα ρε παιδί μου, είναι προφανές πως ούτε που μπορεί να στήσει έναν χαρακτήρα’. Αραχνιασμένο επιχείρημα όσων μηρυκάζουν αφηγηματικές φόρμες και συνταγές και τρέμουν μήπως το σινεμά μετά από την νοικοκυροποίηση της ‘Πολίτικης Κουζίνας’ των ‘Νυφών’ και του ‘El Greco’ επιστρέψει στους auteurs και χαθούν οι χορηγίες. Βαθύτατα συντηρητική άποψη όσων έχουν ταυτίσει ανερυθρίαστα το σινεμά με το εμπόριο. Περίπου την ίδια άποψη άκουσα και στην εκπομπή του Τζίμη Πανούση, επιβεβαιώνοντας τον λούμπεν χαρακτήρα μιας βασανιστικά τετριμμένης δήθεν αναρχικής λαϊκότητας που υπηρετεί τα τελευταία χρόνια. [Μετά έπαιξε για νιοστή φορά ένα από τα περίπου 15 τραγούδια που τον ανέδειξαν στη δεκαετία του ’80 ως τον εθνικό αναρχικό μας]

‘πολύ βία και αναίτια πρόκληση’. Αυτό που δεν καταλαβαίνουν οι θεατές που διατυπώνουν αυτή την άποψη είναι πως η βία που αισθάνονται είναι η εσωτερικευμένη βία -αυτή που ταπεινώνει καθημερινά τις ψυχές τους- που καταφέρνει να εκμαιεύσει ο σκηνοθέτης. Σε αυτό το σημείο ο Λάνθιμός είναι αριστοτεχνικά σωκρατικός και τραγικός: ενώ η βία ως εικονογραφία στο πανί είναι τηρουμένων των αναλογιών περιορισμένη -σκέψου μια τυχαία αμερικανική ταινία δράσης σε prime time ελληνικού καναλιού και είναι βέβαιο πως θα έχει περισσότερη εικονογραφημένη βία- οι ροές των επανασημασιοδοτήσεων της βίας που διατρέχουν το φιλμ είναι απίστευτα ισχυρές. Εκεί βρίσκονται όλες οι ιστορίες βίας, καταπίεσης, διαστροφής και φασισμού που κρύβουν οι έλληνες νοικοκυραίοι.

‘από τα βίντεο κλιπ και τη διαφήμιση στο auteur cinema; Μήπως έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του;’. Λες και ο καλλιτέχνης ζει σε ένα παράλληλο σύμπαν που πλάθει κουλουράκια και τρώει μαρουλόφυλλα μέχρι να έρθει η σειρά του να κάνει πρωτοποριακή τέχνη. Είναι προφανείς οι θεοκρατικές δομές που βασανίζουν το μυαλό αυτών που διατυπώνουν τέτοιες κριτικές: ο καλλιτέχνης είναι ασκητής, η Τέχνη ιερό και οι υπόλοιποι αμαρτωλοί που περιγελούν την ασκητική των μοναχών. Η επαναστατική τέχνη γεννιέται μέσα στην Ιστορία και οι δημιουργοί της θα δουλέψουν με τα εργαλεία που τους προσφέρει η συγκυρία και όχι με κάποια θεία επιφοίτηση.

‘και εμένα με έδερνε ο μπαμπάς μου όταν ήμουν μικρή, γι’ αυτό ταυτίζομαι’. Αυτό το ακούσαμε στο διάλειμμα της προβολής από την πίσω σειρά. Αν έχεις τέτοιους θεατές τι να τους κάνεις τους εχθρούς; Τραγική η απαιδευσιά που  τα βλέπει όλα σαν κοινωνικά δράματα.

d3

Είναι ασφαλές δείγμα ότι ένα έργο τέχνης είναι σπουδαίο, όταν ξεκινάς να μιλήσεις για αυτό και καταλήγεις να μιλάς για τη ζωή (σου) με τον τρόπο που έκαναν τα Cahiers du Cinema. Ο Λάνθιμος παραδίδει το φιλμικό έμβλημα της γενιάς του. Η κινηματογραφική γλώσσα του είναι μάλλον ένα παλίμψηστο, και κατά αυτό τον τρόπο είναι απολύτως συμβατική την ίδια στιγμή που είναι απολύτως πρωτοποριακή. Εδώ θα μπορούσαμε να κάνουμε ένα εξαντλητικό namedropping το οποίο θα ήταν μάλλον ανούσιο τελικά. [Αλλά σίγουρα θα ξεκινούσε από τον Παζολίνι και αμέσως θα ακολουθούσε ο Haneke (:-Ρ)]. Ο Κυνόδοντας δεν είναι μια ταινία για την υπερπροστατευτική ελληνική οικογένεια όπως λέγεται αβασάνιστα από κάποιους ταινιοθέτες. Είναι μια ταινία και για αυτή μεταξύ πολλών άλλων. Περισσότερο είναι μια ταινία για τον φασισμό ενάντια στον άνθρωπο ως κοινωνικό ον. Σε μια σκηνή της ταινίας βλέπουμε πως ακόμα και τα σκυλιά εν κοινωνία επιτυγχάνουν μια ανώτερη ποιότητα ουμανισμού και αντικομφορμισμού απ’ ότι οι άνθρωποι δομημένοι από τα γενοφάσκια τους κατά μόνας. Είναι το κρίσιμο εκείνο σημείο όπου η ταινία κάνει κουρέλι το θατσερικό motto που εξέθρεψε τους σημερινούς έλληνες (νέο-) ή (σόσιαλ-) φιλελεύθερους 50άρηδες: ‘there is not such thing as society’…yes there is and is coming to get you!

Πριν απ’ όλα ο Κυνόδοντας είναι εννοιολογικό σινεμά. Από τα σκηνικά και τη φωτογραφία μέχρι την αφηγηματική σύμβαση της διαστροφής της γλώσσας όπου υπάρχει αναφορά σε έναν ενδεχομενικό κόσμο απειλητικών για την φασιστική ομοιοστασία εξωτερικών ή εσωτερικών αναφορών. Μινιμαλιστικό και μετασυμβολικό. Αυτό το καθαρό σινεμά καταφέρνει να στηλιτεύσει τις αντινομίες της πραγματικότητας αγκαλιάζοντας μορφολογικά την ίδια την σχιζοειδή φύση της πραγματικότητας ως μεταφορά στο φιλμικό κείμενο.

d4

!spoiler alert!

ΥΓ Στο αναπόφευκτο brainstorming μετά την προβολή της ταινίας η Gilletina μου πρότεινε έναν ευφυή συμβολισμό. Με κάποιες δικές μου προσθήκες είναι ο εξής: Για να χειραφετηθούμε πρέπει να σκοτώσουμε το ζώο που κρύβουμε μέσα μας (να πέσει ο κυνόδοντας). Αυτό το άγριο και ντροπιαστικό ζώο που άλλοτε γλύφει το χέρι του αφεντικού και άλλοτε το δαγκώνει σπασμωδικά. Αλλά όταν χειραφετηθούμε θα πρέπει να αναστήσουμε το ζώο (να μεγαλώσει εκ νέου ο κυνόδοντας) που ώριμο πια θα δαγκώνει την οποιαδήποτε προβαλλόμενη και προϊούσα εξουσία και αυθαιρεσία και δεν θα αυτοκανιβαλίζεται. Αυτό το δεύτερο μέρος μένει ανοιχτό στο διφορούμενο φινάλε της ταινίας. Είναι η πορεία από την βαρβαρότητα στην παιδεία και από την παιδεία στον ακτιβισμό και την επανάσταση. Οι ήρωες της ταινίας είναι ανεπαρκείς σε όλα αυτά και ο μοναδικός κυνόδοντας που πέφτει είναι μια τεχνητή βεβιασμένη διαδικασία που οδηγεί στην ήττα.

d5

IS MURDER

Απρίλιος 21, 2009

Είναι σαν γενοκτονία. Σαν μια βαρβαρότητα τόσο οριστική που άμεσα καλύπτεται κάτω από ένα πέπλο σκόνης.

Αυτό που ορίζει την γενοκτονία είναι ο χρόνος. Στην προετοιμασία και κατά την διάρκειά της, η αποστροφή -όντας μια αναμενόμενη στάση ή συναίσθημα- γίνεται η μετωνυμία του ρεαλισμού. Όταν η σφαγή παρέλθει, το ειδεχθές μαζικό έγκλημα και το συνακόλουθο επαχθές αίσθημα απωθούνται με συνοπτικές διαδικασίες στις αποστροφές ενός πολιτισμού που όσο πιο σύνθετος και πολυλειτουργικός είναι, τόσο πιο εύκολα απολυμαίνει τα θανάσιμα αμαρτήματά του. Ο ίδιος πολιτισμός συνεχίζει να διαπράττει εγκλήματα απεκδυμένα από την ενοχή μέσω της επανακάμπτουσας τελετουργίας. Οι κοινωνίες όπου η θρησκεία παίζει δεσπόζων ρόλο -όπως η νεοελληνική- είναι αυτές που συστηματοποιούν την υποκρισία με την πλήρη νομιμοποίηση του εγκλήματος και της βίας κατά των αδυνάτων. Η ροή του χρόνου βαθαίνει τις πληγές του θύματος την ίδια στιγμή που ο θύτης θεσμοποιεί την θανάτωση σαν ακόμα μια διαδικασία για-να-προχωρήσει-η-ζωή.

Σήμερα όλοι επέστρεψαν στις δουλειές τους. Το ψημένο σφάγιο έχει γίνει περίττωμα. Έχει χαθεί στη λήθη των σκατών. Αυτός ο σωρός των σκατών που ονομάζεται Ιστορία. Είτε ονομάζεται Χρυσός Αιώνας, είτε Μεγαλέξαντρος, είτε Άουσβιτς, είτε Γκουαντάναμο, είτε απλά οβελίας.

[το βίνετο από την ταινία μηκρού μήκους του Franju, Le sang des bêtes (1949)]

Είναι μια θαυμάσια μηχανή ειρωνείας: να αναβλύζει από ανοιχτά πουκάμισα με δασύτριχα στέρνα και ορθόδοξους βαφτιστικούς σταυρούς η λουλουδάτη παλέτα ενός αρώματος. Από μόνη της η μετακίνηση από το αεροζόλ στο eau de toilette αποτελεί έναν νέο ορισμό των ορίων του ανδρικού. Μήπως είναι ο φιλελληνισμός του που έχει νομιμοποιήσει το άρωμά του ακόμα και στα πιο λαϊκά στρώματα, τα οποία για την διατήρηση της οικονομίας αγωνίζονται να αποτινάξουν κάθε υπόνοια εκθήλυνσης; Η απόσταση από την κολόνια του μπαρμπέρη ως το Axe και από εκεί στην εμβάπτιση στο Le Male του Gaultier φαίνεται μεγάλη μα διανύθηκε με εξίσου μεγάλη ταχύτητα, όπως οτιδήποτε άλλο στις μέρες μας.

gaut.jpg

Αυτό που κάποτε αποτελούσε κεκκρυμένη απόλαυση μόνο για ομοφυλόφιλους άντρες, τώρα κατακτά όλο τον πληθυσμό. Η μονομανία με το σεξ που συζητιέται, αγοράζεται και πουλιέται αλλά δεν διαπράττεται, μετουσιώνεται στην αγορά της κοσμητικής. Το σύμπαν της ανδρικής περιποίησης αλλάζει ροπή. Οι ρόλοι αντιστρέφονται: οι γυναίκες ονειρεύονται μυρωδάτους και τρυφερούς άντρες, ενώ οι άντρες τους θέλουν βρώμικους και sleazy. Κάποιος σαρκαστικός θεός μοιράζει τις φαντασιώσεις με τέτοιο τρόπο ώστε να παραμένουν πάντα φαντασιώσεις. Η αγορά της κοσμητικής εισβάλει σε αυτό ακριβώς το σημείο για να διασκεδάσει και να επωφεληθεί από την σοβούσα αγαμία.

2mm.jpg

[Σκηνή λεωφορείου: απέναντί μου κάθεται ένας νέος άνδρας και διαβάζει κάποια αθλητική εφημερίδα (τον ‘Φίλαθλο’ νομίζω). Καθώς γυρίζει στο πρωτοσέλιδο το μάτι μου μαζί με το δικό του στέκεται στην προμετωπίδα, όπου διαφημίζεται ένα ανδρικό προϊόν περιποίησης προσώπου. Το προϊόν δεν καθαγιάζεται πια ως after shave. Είναι ευθαρσώς μια κρέμα ενυδάτωσης, σαν αυτή που είχε η μαμά του στο μπουντουάρ της. Έστω κι αν το προϊόν διαφημίζεται ως εργαλείο για να πέσουν οι γυναίκες, το context αλλά και η ταυτότητα του ίδιου του προϊόντος αντικατοπτρίζουν την αναστροφή που επιχειρείται στις αναπαραστάσεις της ανδρικής ομορφιάς. Ο φόβος του γήρατος, της ασχήμιας και της μοναξιάς αποδεικνύεται χρυσοφόρος και για τους άνδρες.]

shave1.jpg

Είχα αρκετό καιρό να επισκεφθώ κάποια μεγάλη αλυσίδα καλλυντικών, και ομολογώ πως η έκπληξή μου ήταν μεγάλη. Τα ανδρικά καλλυντικά, δεν μιλάμε απλά για αρώματα ή σύνεργα ξυρίσματος, βρίσκονται πλέον σε απόλυτο ισοζύγιο με τα γυναικεία. Η μόνη διαφορά είναι η έλλειψη αγοράς μακιγιάζ, η οποία βέβαια αντισταθμίζεται οικονομικά με μυριάδες προϊόντα και υφές για το ξύρισμα.Τα προϊόντα ξυρίσματος και οι κολόνιες αποτελούν τα μαλακά καλλυντικά που ακόμα και οι παππούδες μας χρησιμοποιούσαν. Τώρα βέβαια οι εναλλακτικές έχουν πολλαπλασιαστεί. Ανάλογα με το κέφι και τη δυνατότητά σου μπορείς να ξυριστείς με ακριβά ρετρό πινέλα, κρέμες, σαπούνια σανταλόξυλου και φαλτσέτες, με state of the art ξυριστικές μηχανές, απίθανα οικολογικά λάδια και gel ή με τον αφρό ξυρίσματος και το bic από το super market της γειτονιάς. Αντίστοιχα επιλέγεις ένα designer’s after shave ή φαρμακευτικό οινόπνευμα.

torso1.jpg

Το παιχνίδι χοντραίνει όταν τα ανδρικά καλλυντικά δανείζονται πρακτικές και ανάγκες που έχουν εμπεδωθεί από τα αντίστοιχα γυναικεία. Έτσι το ξύρισμα κάποιες φορές μετονομάζεται αποτρίχωση και επεκτείνεται σε όλο το ανδρικό σώμα. Μπορεί να μην αναφέρονται στις οδηγίες χρήσης, αλλά υπάρχουν αρκετοί τρόποι να αντιπαρέλθει κανείς την καζούρα των κολλητών και την αμηχανία της γκόμενας: η συστηματική γυμναστική είναι το καλύτερο άλλοθι για την αποτίναξη του ανδρικού πέλους. Για λόγους πρακτικούς και αισθητικούς. Όταν δε η εργασία απαιτεί να φοράς κάποια εφαρμοστή φόρμα όλα γίνονται εύκολα. Τελικά, οι αθλητές και τα μοντέλα επισφραγίζουν τη γενοκτονία των τριχών.

spaman1.jpg

Ανάλογη είναι και η ανακάλυψη της φροντίδας του ανδρικού προσώπου. Και εδώ οι δικαιολογίες είναι πολλές: το καυσαέριο, το άγχος της δουλειάς, τα ξενύχτια… Το οινόπνευμα γίνεται after shave, το after shave γίνεται balsam, το balsam γίνεται ενυδατική. Όταν την ενυδατική αρχίζουν να τη συνοδεύουν αντιγηραντική, αντηλιακό προσώπου και ειδικό προϊόν για την περιοχή των ματιών, ξέρεις ότι έχεις πια εθιστεί στον κόσμο των σκληρών καλλυντικών.

21.jpg

Οι εικόνες των ανδρών αναδιανέμονται. Οι ομοφυλόφιλοι αντιδρούν σε αυτό που τους έκλεψε η αγορά: οι macho υποκουλτούρες, όπως αυτή των bears, αυξάνουν ραγδαία την ορατότητα και την επιρροή τους. Αντίθετα, οι ετεροφυλόφιλοι αφήνονται στην ασφάλεια της μετροσεξουαλικότητας, άλλοτε ως υποκατάστατο της άρνησης έκφρασης της πραγματικής θηλυκής πλευράς τους και άλλοτε ως συναισθηματική αντίστιξη και προκάλυμμα μιας καριέρας αρπακτικού. Κάπου ανάμεσα στα μαλακά και τα σκληρά καλλυντικά όλοι οι άνδρες συναντιούνται και αρχίζουν να αλληλομυρίζονται με έναν τρόπο περισσότερο πολιτισμικά προκατειλημμένο απ’ ότι στο παρελθόν.

11.jpg

Από τις κινητοποιήσεις ενάντια στο έργο της πολύπλευρης κυβερνητικής παλινόρθωσης διαφάνηκαν οι νέες πολιτισμικές και ταξικές συμμαχίες στο χώρο του συμβολικού. Οι έξι εβδομάδες κινητοποιήσεων των εκπαιδευτικών φαίνεται ότι διασκεδάστηκαν υπό το βάρος της αδυναμίας άρθρωσης ενός κάποιου δραματοποιημένου λόγου. Οι διεκδικήσεις υπέφεραν μάλλον από την ανία που επιφέρει η διανοητικοποίηση των υλικών διεκδικήσεων στο χώρο της αστικής κουλτούρας, μιας κουλτούρας που αποτελεί το περιβάλλον της εκπαιδευτικής κοινότητας. Αντίθετα, η σύντομη αλλά εκρηκτική παρουσία των συμβασιούχων στον τομέα της καθαριότητας κατάφερε να ικανοποιήσει το κοινό αίσθημα της κοινωνίας του θεάματος και των πυλωρών της. Κέντησε πάνω στον εξωτικό καμβά της εξαθλίωσης ένα μυθιστορηματικό μελόδραμα με υλικά από τη κατεδάφιση του οικοδομήματος της λαϊκής κουλτούρας. Η τηλεόραση ως κατ’ εξοχήν εκπρόσωπος της μαζικής κουλτούρας δρέπει πλέον τις δάφνες της επίπονης διαδικασίας εκπαίδευσης και συρραφής των λαϊκών τάξεων. Οι συμβασιούχοι, παροχείς προσωρινού έργου εικοσιπενταετίας, υιοθέτησαν τη μεταμοντέρνα ρητορική της εικόνας. Έπλασαν εντυπώσεις σε ένα πεδίο όπου ούτως ή άλλως το τέλος της λογικής είχε ήδη επέλθει. Η συμμαχία είναι ολοφάνερη: η μαζική κουλτούρα εγκολπώνεται ολικά πλέον την λαϊκή, ενώ η αστική κουλτούρα του λόγου και του επιχειρήματος εμμένει στις παραδόσεις της χάνοντας σταθερά έδαφος. Η πορεία προς την κακιστοκρατία φαντάζει νομοτελειακή και ιδανική για τους θεράποντες της κοινωνικής διαίρεσης και του θρυμματισμού κάθε αλληλεγγύης.

cof.jpg

Η εικόνα του πρώην λοκατζή πατριώτη που βράζει στο ζουμί του και αυτή του βιοπαλαιστή που προβάρει το φέρετρο θα μπορούσαν να έχουν βγει από τα πλατό της μεγάλης του Αρναούτογλου σχολής, αν η τελευταία διέθετε λίγο παραπάνω μαύρο χιούμορ και ακόμα ευτελέστερο γούστο.Η κοινωνική performance art για χάρη των επονομαζόμενων δελτίων ειδήσεων διακρίνεται από μια εμπρόθετη σωματικότητα, την οποία στερείται η αστική εκδοχή των νέων (ελλήνων) καλλιτεχνών. Η επιτελεστικότητα είναι το κοινό έδαφος. Αυτό που διαχωρίζει τις περιπτώσεις είναι πως στη πρώτη το σώμα είναι το ντοκουμέντο, ενώ στη δεύτερη η ματιέρα. Και αν στη πρώτη περίπτωση το αίτημα είναι η υλική καταξίωση της ζωής, στη δεύτερη είναι η αποπραγμοποίηση της σχέσης μας με τις υλικές συνθήκες.

gsred.jpg

Το γεγονός είναι πως το σώμα υποφέρει, ανεξάρτητα από την εκφορά αυτού του πόνου. Η δραματοποίηση είναι μια μεταφορά και μετουσίωση του σεξουαλικού παιχνιδιού οδύνης / ηδονής. Από εκεί αντλούμε τις συμπεριφορές μας για να εκφραστούμε στον δημόσιο χώρο: η στέρηση μετουσιώνεται σε εξουσία που ευνουχίζει και η περίσσεια σε κραυγές του Πραγματικά ανικανοποίητου.

hun.jpg

Όταν ο νικητής εγκαλεί τους αντιπάλους του στη σύναψη ενός new deal, θα πρέπει πρώτα να έχει αποδεχθεί τις αδικίες που έχει διαπράξει σε βάρος τους, να έχει ζητήσει συγχώρεση γι’ αυτές και να έχει δείξει έμπρακτη μεταμέλεια. Αυτά είναι τα χαρακτηριστικά που τον καθιστούν πραγματικό νικητή, και όχι μια ρωμαλέα επικράτηση στα πρότυπα του ζωικού βασιλείου. Ένας νικητής οφείλει να είναι ανθρώπινος, ενώ με κάθε ζωώδη ακκισμό γίνεται ακόμα ένας loser στην ιστορία.

11.jpg

Σήμερα το πρότυπο του νικητή μεταπίπτει στο πρότυπο του leader. Αποτέλεσμα του υδροκεφαλισμού του εξουσιαστικού φαινομένου, αυτή τη φορά με συρρικνωμένους όρχεις από τα αναβολικά του κύκλου της μνησικακίας. Δεν είναι ο νιτσεϊκός λύκος, αλλά ένα πρόβατο εξασκημένο στη ρουφιανιά, στον αριβισμό και στη δικτύωση. Ο κώδικας, ο κανόνας και η ιπποσύνη λογίζονται αδυναμίες πρόσφορες για εκμετάλλευση. Έτσι ο leader μιλάει τη γλώσσα της ιπποσύνης απεκδυμένη, ως μέσο για έναν στόχο διαμετρικά αλλότριο.

21.jpg

Η καταστολή του αδικημένου γεννάει τον Χίτλερ εν μέσω της Βαϊμάρης. Ο ολοκληρωτισμός του δεν είναι ολότελα δικός του, όπως εξάλλου δεν ανήκει και ο συγκαταβατικός λόγος που τον εξέθρεψε στα μυαλά που τον εκστομίζουν.

31.jpg

Αυτά τα χαρτιά παρουσιάζονται εδώ σε μνήμη των θυμάτων των εκάστοτε δωσίλογων. Ίσως κάποια μέρα οι σημερινοί σου ξαναζητήσουν να υπογράψεις την αρτιότητα του μοντέλου μηχανής που είσαι. Θα θυμηθείς πως στη ρήση ΄να προσέχεις που βάζεις το καυλί σου και την υπογραφή σου’ ενυπάρχει το είναι της πολιτείας και της σεξουαλικότητάς σου ως ένα. Ο νόμος τους: Εκεί που υπογράφεις δεν εκσπερματώνεις και εκεί που εκσπερματώνεις δεν υπογράφεις. Ας τον ανατρέψουμε.

41.jpg

Απεταξάμην…